कबीर आणि रामानंद — "सण का साजरे केले जातात?"

 

गोदावरी काठावरून परतताना रस्त्यात दिवाळीची तयारी सुरू होती. घरोघरी रोषणाई, बाजारात फटाक्यांच्या दुकानांच्या रांगा, मिठाईचे ढीग. होळीचे रंग, गणपतीचे मखर, ईदचे चांद — सगळ्या सणांच्या आठवणी एकत्र येऊन दोघांच्या मनात प्रश्न उभे राहिले.

पहिला प्रश्न — सण म्हणजे काय?

रस्त्यावर एक मुलगा फटाके उडवत होता. त्याच्या आईने त्याला थांबवले — "आधी देवापुढे दिवा लाव, मग फटाके."

कबीरने ते पाहिले आणि रामानंदांना विचारले —

"गुरुजी, सण म्हणजे नक्की काय? देवासाठी की माणसासाठी?"

रामानंद थांबले. विचार केला.

"दोन्हींसाठी. पण खरे उत्तर असे आहे — सण हे माणसाने स्वतःसाठीच बनवले. देवाला सणाची गरज नाही. देव सणाशिवायही देव आहे. पण माणसाला आठवण हवी असते — कशाची? तर आपण कोण आहोत, कुठून आलो, काय जगतो — याची."

कबीर म्हणाला — "म्हणजे सण हा आरसा आहे. माणूस त्यात स्वतःला पाहतो."

"बरोबर. पण आरसा स्वच्छ हवा. आरसा धुळीने माखला तर प्रतिबिंब दिसत नाही. आज सणांचे तसेच झाले आहे — माणूस सणाच्या आरशात स्वतःला पाहायला विसरला आहे."

दिवाळी — प्रकाशाचा सण

पुढे एका घरावर मोठी रोषणाई होती. हजारो दिवे लागले होते. पण घरातून भांडणाचा आवाज येत होता — कुणाला किती पैसे खर्च करायचे यावरून वाद सुरू होता.

कबीर थांबला.

"गुरुजी, बाहेर हजार दिवे. आत अंधार. हेच दिवाळीचे सार झाले आहे."

रामानंद हळुवारपणे म्हणाले — "दिवाळी का साजरी केली जाते सांग तू."

"राम अयोध्येला परतले म्हणून. अंधारावर प्रकाशाचा विजय म्हणून. लक्ष्मीचे स्वागत म्हणून. पण खरे सांगायचे तर — माणसाने आपल्या मनातील अंधार घालवण्याचे प्रतीक म्हणून."

"मग आज काय झाले?"

कबीर सांगतो —

"आज दिवाळी म्हणजे फटाके, मिठाई, नवे कपडे, ऑफर आणि सेल. मनातला अहंकार, द्वेष, मत्सर — तो तसाच राहतो. बाहेरचा दिवा लावतो, आतला विझलेलाच असतो. राम परतले होते कारण त्यांनी रावणाला — म्हणजे अहंकाराला — मारले होते. आपण रोज रावण जगवतो आणि दिवाळी साजरी करतो — हा विरोधाभास नाही का?"

रामानंद शांतपणे म्हणाले — "पण कबीर, त्याच दिवाळीत एखादी गरीब आई आपल्या मुलासाठी एक छोटासा दिवा लावते — तिच्या त्या दिव्यात खरा प्रकाश असतो. श्रीमंताच्या हजार दिव्यांपेक्षा तो एक दिवा जास्त तेजस्वी असतो."

"हो गुरुजी. भाव महत्त्वाचा. दिव्यांची संख्या नाही."

होळी — रंगांचा सण

एक तरुण मुलांचा घोळका होळीच्या रंगांचे नियोजन करत होता. त्यात एक म्हणाला — "यंदा महागडे रंग आणूया." दुसरा म्हणाला — "नाही, नैसर्गिक रंग वापरूया." वाद सुरू झाला.

रामानंद म्हणाले — "कबीर, होळी बघ. त्यात काय दिसते तुला?"

कबीर सांगतो —

"होळी म्हणजे प्रल्हाद आणि हिरण्यकश्यपू. भक्त आणि अहंकार. जेव्हा अहंकार जळतो — होळी — तेव्हा रंग उडतात — धुळवड. म्हणजे अहंकार जळाल्यावर जीवन रंगीत होते. हे किती सुंदर तत्त्वज्ञान आहे! पण आज होळीत रंगाआड जातीभेद जळत नाही, माणुसकी जळते. दारू पिऊन रंग टाकणे म्हणजे होळी नाही."

रामानंद हसून म्हणाले — "तू नेहमी गडद बघतोस. पण ती मुले बघ — ती एकमेकांवर रंग टाकतात तेव्हा ब्राह्मण आणि महार, श्रीमंत आणि गरीब — सगळे सारखेच होतात. तो एक क्षण खरा समतेचा असतो."

"गुरुजी, तो क्षण टिकवायला हवा. सणापुरता नाही — रोजचा बनवायला हवा."

गणपती — एकत्र येण्याचा सण

पुढे एक मोठा गणपती मंडळ होता. लाखो रुपयांचा देखावा. पण मंडळाच्या पदाधिकाऱ्यांत राजकारण सुरू होते — अध्यक्षपद कुणाला मिळणार यावरून वाद होता.

कबीर पाहत राहिला. मग म्हणाला —

"गुरुजी, गणपती हा विघ्नहर्ता. पण त्याच्या नावाने नवे विघ्न निर्माण होतात."

रामानंद म्हणाले — "गणपती का साजरा होतो सांग."

"गणपती म्हणजे गणांचा पती — म्हणजे समूहाचा नेता. लोकमान्य टिळकांनी गणपती उत्सव सार्वजनिक केला — इंग्रजांच्या काळात लोकांना एकत्र आणायला. स्वातंत्र्य चळवळीचे ते माध्यम होते. समाजप्रबोधनाचे व्यासपीठ होते."

"आज?"

"आज ते व्यासपीठ राजकारण्यांचे झाले. टिळकांनी लोकांना एकत्र आणले होते — आज गणपती उत्सव लोकांमध्ये स्पर्धा निर्माण करतो. माझा गणपती मोठा, तुझा छोटा. देखावा महत्त्वाचा, देव दुय्यम."

रामानंद विचारमग्न झाले. मग म्हणाले — "पण त्याच उत्सवात दहा दिवस एक चाळ एकत्र राहतो. शेजारी ओळखतात एकमेकांना. शहरात जिथे माणूस एकटा असतो, तिथे हे दहा दिवस त्याला कुटुंब देतात. हे कमी आहे का?"

"नाही. पण दहाव्या दिवशी जे एकत्र आले ते विसर्जनानंतर पुन्हा अनोळखी होतात — हे खटकते."

ईद — बंधुत्वाचा सण

रस्त्यावर एक मशीद होती. ईदची तयारी सुरू होती. बाहेर शिरखुर्मा वाटला जात होता — हिंदू, मुसलमान सगळे घेत होते.

कबीर थांबला. त्याचा चेहरा उजळला.

"गुरुजी, हे पाहा. हे खरे आहे."

रामानंद हसले — "ईद का साजरी होते?"

"रमजानचे तीस दिवसांचे उपोषण संपते — म्हणजे स्वतःला शिस्त लावून झाल्यावर साजरा होणारा उत्सव. भूक सहन करणे म्हणजे गरिबाची वेदना समजणे. जकात देणे — म्हणजे आपल्या संपत्तीत गरिबाचा वाटा देणे. हे किती व्यावहारिक तत्त्वज्ञान आहे! उपाशी राहा, मग खा — तेव्हाच जेवणाची किंमत कळते."

"आणि आज?"

"आजही ईदमध्ये ती भावना कायम आहे — बऱ्याच ठिकाणी. शिरखुर्मा फक्त मुसलमानांसाठी नाही, सगळ्यांसाठी — हे बघा. पण काही ठिकाणी ईद आणि दिवाळी वेगळ्या गल्ल्यांमध्ये साजऱ्या होतात — हे चुकते."

रामानंद म्हणाले — "कबीर, तू हिंदू घरात जन्मलास, मुसलमानांत वाढलास, दोन्ही धर्मांना प्रश्न विचारलेस. म्हणून तू या सणांचे खरे सार सांगू शकतोस."

"गुरुजी, सणाला धर्म नसतो. प्रकाशाला जात नसते. आनंदाला पंथ नसतो. जेव्हा माणूस हे विसरतो तेव्हा सण उत्सव राहत नाही — तो अहंकाराचे प्रदर्शन होतो."

सण का साजरे केले जातात — खरे उत्तर

नदीकाठावर बसून दोघांनी यावर अंतिम विचार केला.

रामानंद सांगतात —

"माणूस हा विसरभोळा प्राणी आहे. तो रोज जगतो, पण जगण्याचा अर्थ विसरतो. सण हे स्मरणपत्र आहेत —

दिवाळी सांगते — अंधारावर प्रकाशाचा विजय होतो, निराश होऊ नकोस.

होळी सांगते — जुने जाळून टाक, नव्याचे स्वागत कर.

गणपती सांगते — एकट्याने नाही, समूहाने चाल.

ईद सांगते — स्वतःला शिस्त लाव आणि दुसऱ्याला द्यायला शिक.

नवरात्र सांगते — शक्ती माणसात आहे, बाहेर शोधू नकोस.

पोंगल, ओणम, बैसाखी सांगतात — निसर्गाचे आभार मान, तो तुझा पोशिंदा आहे.

हे सण म्हणजे वर्षाचे मैलाचे दगड आहेत. थांब, मागे वळून बघ, पुढे चाल."

कबीर सांगतो —

"पण गुरुजी, आज सणांचे तीन शत्रू झाले आहेत —

पहिला शत्रू — बाजार. सण म्हणजे खरेदी. दिवाळी म्हणजे सेल. ईद म्हणजे नवे कपडे. गणपती म्हणजे मोठा देखावा. बाजाराने सणाचा आत्मा विकत घेतला.

दुसरा शत्रू — राजकारण. सण हे विभाजनाचे हत्यार झाले. हिंदूंचा सण, मुसलमानांचा सण असे वाद होतात. ज्या सणांनी माणसांना जोडायला हवे, ते माणसांना तोडतात.

तिसरा शत्रू — दिखावा. किती मोठा गणपती, किती महागडी दिवाळी, किती भव्य सप्ताह — स्पर्धा सुरू आहे. आतमध्ये काय आहे हे कुणी विचारत नाही."

कबीरचे दोहे — सणांवर

"माटी का दीपक जले, माटी का तेल।

माटी को माटी मिले, यही सणों का खेल।।"

(मातीचा दिवा जळतो, मातीचे तेल. माती माती मिळते — सणांचा हाच खेळ. सणात आपण आठवतो की आपण माती आहोत — म्हणजे नम्र व्हायचे.)

"जो सण मन को धोए, वो सण सच्चा।

जो सण धन को ढोए, वो सण कच्चा।।"

(जो सण मन धुतो तो खरा. जो सण फक्त पैसा वाहतो तो कच्चा.)

शेवटी — गोदावरीच्या काठावर

संध्याकाळ झाली. दोघे नदीकाठी बसले. दूरवर कुणाच्या घरात दिवाळीचे दिवे लागत होते. नदीच्या पाण्यावर त्यांचे प्रतिबिंब पडत होते.

रामानंद म्हणाले — "कबीर, सणांचा खरा अर्थ काय?"

कबीर हळूच म्हणाला —

"गुरुजी, सण म्हणजे माणसाने माणसासाठी बनवलेले थांबणे. रोज धावतो माणूस — पैशासाठी, प्रतिष्ठेसाठी, भविष्यासाठी. सण सांगतो — थांब. आज थांब. या क्षणात राहा. घरचे जवळ घे. शेजाऱ्याला ओळख. गरिबाला दे. निसर्गाला नमस्कार कर. देवाला नाही — माणसाला भेट. कारण माणसातच देव आहे."

रामानंद उठले. नदीच्या पाण्यात हात बुडवला.

"सांगशील हे आजच्या माणसांना?"

"सांगतो. पण ते ऐकतील का?"

"काही ऐकतील. तेवढे पुरे. नदी एकट्याने वाहते — पण सगळ्या शेतांना पाणी देते."

आणि गोदावरी वाहत राहिली — सणांचे रंग, दिव्यांचे प्रतिबिंब, आरतीचे सूर घेऊन — सगळे सारखेच, भेदाशिवाय.

कबीर आणि रामानंद पुन्हा क्षितिजात विरले — पण त्यांचे प्रश्न मागे उरले. आजही विचारत आहेत — सण साजरा करतोस, पण सणाचा अर्थ जगतोस का?